Strefa wiedzy Fundacji Psychologia Dostępna

Dostęp do wsparcia psychologicznego jest jednym z kluczowych czynników wpływających na zdrowie psychiczne i ogólne funkcjonowanie jednostki, a moje obserwacje jako psycholożki pokazują, że osoby g/Głuche i słabosłyszące rzadziej korzystają z usług psychologów w porównaniu do osób słyszących. Zjawisko to wynika z wielu nakładających się czynników - barier komunikacyjnych, systemowych, społecznych i kulturowych. W tym artykule przyjrzę się głównym przyczynom, zaprezentuję przykłady, a także wskażę kierunki zmian, które mogą poprawić dostępność wsparcia psychologicznego dla osób g/Głuchych.

Spis treści

Bariery komunikacyjne - główny problem
Brak dostępu do wiedzy.
Uwarunkowanie kulturowe i społeczne.
Bariery systemowe.
Problemy psychologiczne jako przeszkoda.
Możliwe rozwiązania.
Podsumowanie.

Bariery komunikacyjne – główny problem

Jednym z najważniejszych czynników ograniczających dostęp osób g/Głuchych do psychologów są bariery komunikacyjne. Dla osób, które na co dzień posługują się polskim językiem migowym, komunikacja w języku mówionym lub pisanym często nie pozwala na pełne wyrażenie swoich myśli, uczuć czy subtelnych odcieni emocji. Zdecydowana większość psychologów w Polsce nie posługuje się polskim językiem migowym, a dla osoby Głuchej, która myśli i czuje w PJM, próba przekazania emocji w języku pisanym lub mówionym może być niezwykle trudna. Zwykłe pytanie terapeutyczne: „Co czujesz, kiedy się stresujesz?” wymaga od pacjenta przetworzenia myśli z języka wizualno-przestrzennego na język pisany lub mówiony - proces ten jest nie tylko męczący, ale może prowadzić do niepełnego wyrażenia emocji. W efekcie psycholog otrzymuje ograniczony obraz doświadczeń pacjenta, a sama osoba Głucha czuje frustrację i niezrozumienie.

Niektórzy pacjenci korzystają z pomocy tłumacza języka migowego i choć obecność tłumacza umożliwia komunikację, to wprowadza dodatkową barierę emocjonalną i ogranicza poczucie intymności w terapii. Pacjent może czuć się obserwowany lub mniej swobodny w wyrażaniu trudnych doświadczeń. Przykładowo, osoba, która przeszła traumę w szkole lub w miejscu pracy, może nie chcieć omawiać tych doświadczeń w obecności trzeciej osoby. W ten sposób tłumacz, choć niezbędny do komunikacji, może jednocześnie ograniczać głębię kontaktu terapeutycznego i obniżać efektywność interwencji.

Brak dostępu do wiedzy

Kolejnym istotnym czynnikiem ograniczającym dostęp osób niesłyszących do psychologów jest brak dostępnych materiałów edukacyjnych w formatach przystosowanych do osób Głuchych. Poradniki psychologiczne, artykuły naukowe czy kursy online są tworzone w języku pisanym lub mówionym, a treści w PJM, z napisami lub w formie wizualnej są wciąż rzadkością.

Brak tych materiałów ogranicza samodzielną edukację i utrudnia rozpoznanie własnych problemów psychicznych. Osoba g/Głucha może nie wiedzieć, że cierpi na depresję, zaburzenia lękowe lub stres pourazowy, ponieważ nie ma możliwości zapoznania się z odpowiednimi informacjami w przystępnej formie. W efekcie wsparcie psychologiczne wydaje się niedostępne, a potrzeby emocjonalne pozostają niezaspokojone.

Uwarunkowanie kulturowe i społeczne

Co istotne nie tylko bariery komunikacyjne ograniczają korzystanie z terapii - ważną rolę odgrywają również uwarunkowania kulturowe i społeczne. Historia wykluczenia komunikacyjnego osób Głuchych w edukacji, pracy czy w instytucjach publicznych prowadzi do niskiego zaufania do systemu wsparcia psychologicznego. Osoby niesłyszące mogą obawiać się, że ich potrzeby zostaną zignorowane lub nie zostaną w pełni zrozumiane. Przykładem może być sytuacja pacjenta, który w przeszłości próbował korzystać z poradni psychologicznej, ale spotkał się z brakiem tłumacza lub psychologiem nieposiadającym kompetencji w pracy z osobami Głuchymi. Takie doświadczenia zniechęcają do dalszych prób szukania pomocy. Warto zauważyć, że w społeczności Głuchych często funkcjonuje silna wartość niezależności i poczucia własnej godności, a prośba o wsparcie psychologiczne może być postrzegana jako przyznanie się do słabości, co w połączeniu z obawą przed stygmatyzacją społeczną, skutecznie powstrzymuje przed podjęciem terapii.

Dodatkowo problemy psychiczne wciąż bywają w Polsce tematem tabu, a w środowisku osób Głuchych obawa przed oceną lub wykluczeniem może dodatkowo utrudniać korzystanie z psychoterapii. Tematy takie jak depresja, lęk czy trauma często nie są omawiane w grupach społecznych, co prowadzi do poczucia izolacji i przekonania, że „wsparcie nie jest dla mnie”.

Bariery systemowe

Bariery systemowe również odgrywają znaczącą rolę w ograniczaniu korzystania z psychologów przez osoby Głuche. W Polsce istnieje bardzo niewielu psychologów pracujących w PJM, specjalistów jest niewielu, co oznacza długie oczekiwanie na wizytę lub tak naprawdę brak dostępu do jakiegokolwiek specjalisty zdrowia psychicznego. Dodatkowe koszty związane z koniecznością opłacenia usługi tłumacza języka migowego sprawiają, że terapia staje się mniej dostępna finansowo. Osoba, która chciałaby regularnie korzystać z terapii, może zrezygnować ze względu na barierę ekonomiczną, pomimo realnej potrzeby wsparcia. Warto też pamiętać, że wiele osób Głuchych mieszka poza dużymi ośrodkami miejskimi, a terapia online w PJM nie jest jeszcze powszechna. Brak takich opcji zmusza pacjentów do pokonywania długich dystansów lub rezygnowania z pomocy w ogóle.

Problemy psychologiczne jako przeszkoda

Bariery psychologiczne dodatkowo utrudniają korzystanie z terapii. Lęk społeczny, wynikający z wieloletnich doświadczeń wykluczenia, niska samoocena czy wcześniejsze traumy komunikacyjne sprawiają, że kontakt z osobą słyszącą lub psychologiem jest źródłem stresu. Osoby Głuche często unikają wizyty u psychologa nie dlatego, że nie potrzebują pomocy, ale dlatego, że obawiają się kolejnej sytuacji, w której poczują się niezrozumiane lub oceniane. Tworzy to błędne koło: trudności w dostępie do wsparcia pogłębiają problemy psychiczne, a rosnący lęk utrudnia podejmowanie działań mających na celu ich rozwiązanie.

Możliwe rozwiązania

Zmiana sytuacji wymaga podejścia kompleksowego, moim zdaniem obejmującego działania na kilku poziomach:

Zwiększenie liczby psychologów posługujących się PJM - szkolenia w zakresie języka migowego i pracy z osobami Głuchymi zwiększają dostępność oraz poprawiają komfort pacjentów.
Tworzenie materiałów edukacyjnych w formatach wizualnych przez doświadczonych w terapii Głuchych psychologów - filmy w PJM, infografiki, przewodniki PDF czy kursy online pomagają osobom Głuchym w samopomocy i zwiększają świadomość problemów psychicznych.
Rozwój terapii online w PJM - umożliwi osobom mieszkającym poza dużymi ośrodkami korzystanie z pomocy psychologicznej bez konieczności podróży.
Kampanie społeczne i edukacyjne w społeczności Głuchych - zwiększają świadomość, że psychologia jest dla nich dostępna i że proszenie o pomoc jest oznaką siły, a nie słabości.

Podsumowanie

Osoby g/Głuche rzadziej proszą o pomoc psychologiczną z powodu kombinacji barier komunikacyjnych, społecznych i systemowych, a także własnych doświadczeń wykluczenia i lęku. Rozwiązaniem nie jest tylko zwiększenie liczby psychologów - kluczowe jest tworzenie systemu wsparcia uwzględniającego potrzeby komunikacyjne, edukacyjne i kulturowe. Dzięki temu osoby g/Głuche i słabosłyszące będą mogły w pełni korzystać z pomocy psychologicznej, poprawiając swoje zdrowie psychiczne i jakość życia.

AUTORKA: Sylwia Lipińska-Wycisk

Psycholożka | Terapeutka | Autorka poradników i szkoleń

Dlaczego osoba Głucha rzadziej prosi o pomoc psychologiczną?